श्री श्री 1008 महामंडलेश्वर बाळानंद सरस्वती काेंडारनाथ महाराज यांच्या चरणी विनम्र वंदन. हे संकेतस्थळ त्यांच्या आध्यात्मिक कार्य, साधना मार्गदर्शन, आयुर्वेदिक उपचार आणि भक्तांच्या कल्याणासाठी केलेल्या सेवेची संक्षिप्त माहिती देण्यासाठी तयार केले आहे. सद्गुरूंच्या कृपेने असंख्य भक्तांचे जीवन शांतता, समृद्धी आणि अध्यात्माने परिपूर्ण झाले आहे.
‘साधना, सेवा आणि संतसंग - जीवन प्रबाेधनाचे तीन साेपे मार्ग‘
सद्गुरूंची ओळख
भारतीय संस्कृतीत सद्गुरू म्हणजे केवळ अध्यात्म शिकवणारी व्यक्ती नव्हे, तर आपल्या ज् ञानाने, आचरणाने आणि सेवाभावाने समाजाला योग्य दिशा देणारा मार्गदर्शक होय. सद्गुरू समाजातील अज्ञान दूर करून ज्ञानाची ज्योत प्रज्वलित करतात. ते लोकांना चांगले विचार, चांगले संस्कार आणि योग्य जीवनमार्ग देतात. समाजातील दुःखी, निराधार, आजारी आणि गरजू लोकांना आधार देऊन त्यांचे जीवन उन्नत करण्याचे कार्य सद्गुरू करत असतात. सद्गुरुंचे स्थान अत्यंत उंच मानले जाते. सद्गुरू म्हणजे केवळ आध्यात्मिक मार्गदर्शक नसून ते समाजाचे दिशादर्शक, संस्कार देणारे शिक्षक आणि मानवतेची सेवा करणारे महान व्यक्तिमत्व असतात.
साधेपणा, सेवा, साधना आणि समाजकार्य या गुणांचा संगम ज्या व्यक्तिमत्त्वात दिसतो, अशा व्यक्तीला समाज सद्गुरू म्हणून मान देतो. अशाच सेवा आणि समाजकार्यातून आपले जीवन समर्पित करणारे एक आदरणीय व्यक्तिमत्त्व म्हणजे
श्री. श्री. १००८ महामंडलेश्वर डॉ. बाळानंद सरस्वती कोंडारनाथ महाराज होत.
जीवनचरित्र
भारतीय संस्कृतीत सद्गुरूंचे स्थान अत्यंत उच्च आणि पूजनीय मानले जाते. सद्गुरू म्हणजे समाजाला योग्य मार्ग दाखवणारा दीपस्तंभ होय. आपल्या ज्ञानाने, साधनेने आणि सेवाभावाने समाजातील अज्ञान, दुःख आणि अंधार दूर करून लोकांना सत्य, धर्म आणि मानवतेच्या मार्गावर नेणारा तो सद्गुरू असतो. सद्गुरू हे केवळ अध्यात्म शिकवणारे नसतात, तर ते आपल्या आचरणातून, आपल्या कार्यातून आणि आपल्या सेवेतून समाजासमोर एक आदर्श निर्माण करतात. समाजसेवा, धर्मसेवा आणि मानवसेवा यासाठी जे आपले संपूर्ण जीवन अर्पण करतात, जे गरजूंना आधार देतात, आजारी लोकांना उपचार देतात, निराश लोकांना आशा देतात आणि समाजात संस्कार निर्माण करतात, अशा महान व्यक्तींना समाज सद्गुरू म्हणून मान देतो.
अशाच सेवा, साधना आणि समाजकार्य यांचा सुंदर संगम असलेले एक आदरणीय, प्रेरणादायी आणि समाजहिताची जाणीव असलेले व्यक्तिमत्त्व म्हणजे श्री. श्री. १००८ महामंडलेश्वर डॉ. बाळानंद सरस्वती (कोंडारनाथ महाराज) होत. त्यांनी आपल्या आयुष्याचा प्रत्येक क्षण समाजसेवा, आयुर्वेद उपचार, धर्मप्रसार, व्यसनमुक्ती, गोसेवा आणि संस्कार निर्माण करण्यासाठी समर्पित केला आहे. साधेपणा, सेवाभाव, अध्यात्म आणि समाजाप्रती असलेली तळमळ या गुणांमुळे अनेक लोक त्यांच्या संपर्कात येऊन प्रेरित झाले आणि आपल्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवून आणू लागले. त्यांच्या कार्यामध्ये केवळ अध्यात्म नाही, तर समाजातील प्रत्येक घटकाला आधार देण्याची भावना आहे. म्हणूनच त्यांचे कार्य हे केवळ धार्मिक कार्य नसून समाजजागृती आणि मानवसेवेचे एक मोठे आंदोलन आहे असे म्हणणे चुकीचे ठरणार नाही.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे कार्यकर्ते म्हणून त्यांनी समाजात राष्ट्रभक्ती, संघटन आणि संस्कार यांचे महत्त्व पटवून दिले. समाज संघटित झाला पाहिजे, समाजात संस्कार झाले पाहिजेत आणि पुढील पिढीला आपल्या धर्म आणि संस्कृतीची ओळख झाली पाहिजे, या विचाराने त्यांनी सातत्याने कार्य केले. त्यांच्या आध्यात्मिक आणि सामाजिक कार्याची दखल घेत उज्जैन येथील खाटूश्याम महाकाल आखाड्याकडून त्यांना “महामंडलेश्वर” ही पदवी प्रदान करण्यात आली आणि ‘बाळानंद सरस्वती’ असे नामकरण करण्यात आले.
त्यांच्या समाजकार्य, आयुर्वेद सेवा आणि धर्मकार्याचा गौरव म्हणून विश्व हिंदू संत परिषदेकडून त्यांना “जीवन गौरव” पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. तसेच, युनिव्हर्सिटी ऑफ टोलोसा, मेक्सिको यांनी आयुर्वेदिक मेडिसीनमध्ये डॉक्टरेट पदवी देऊन त्यांच्या कार्याला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सन्मानित केले. त्यांच्या ज्ञानाची आणि सेवाभावाची दखल केवळ भारतातच नव्हे तर परदेशातही घेतली गेली, ही त्यांच्या कार्याची मोठी पावती आहे.
आयुर्वेदाचार्य म्हणून कार्य
आयुर्वेद ही भारताची प्राचीन उपचारपद्धती असून, शरीर, मन आणि आत्मा यांचा समतोल राखून माणसाला निरोगी ठेवण्याचे कार्य आयुर्वेद करते. श्री. श्री. १००८ महामंडलेश्वर डॉ. बाळानंद सरस्वती यांनी आयुर्वेद शास्त्राचा अभ्यास करून आयुर्वेद सेवेला आपल्या जीवनाचे एक महत्त्वाचे ध्येय बनवले. ते विविध आजारांवर आयुर्वेदिक औषधे स्वतः तयार करून रुग्णांवर उपचार करतात आणि रुग्णांना योग्य आहार, जीवनशैली आणि सकारात्मक विचार यांचे मार्गदर्शन करतात.
कोरोना महामारीच्या कठीण काळात त्यांनी “अमृतरस” हे आयुर्वेदिक औषध तयार करून अनेक रुग्णांना दिले. हे अमृतरस औषध १५ लाखांहून अधिक लोकांपर्यंत पोहोचले, आणि त्या कठीण काळात त्यांनी निस्वार्थ भावनेने रुग्णसेवा करत अनेकांना मानसिक आधार दिला. अनेक रुग्णांनी त्यांच्या उपचारांमुळे आरोग्य सुधारल्याचे अनुभव व्यक्त केले.
त्यांच्या आयुर्वेद सेवेचा उद्देश केवळ रोगनिवारण नसून समाज निरोगी आणि सशक्त बनवणे हा आहे. “रुग्णसेवा हीच ईश्वरसेवा आहे,” या भावनेतून ते आजही आयुर्वेद सेवा करत आहेत.
प्रमुख सेवांचा परिचय
परमपूज्य श्री श्री १००८ महामंडलेश्वर डॉ. बाळानंद सरस्वती कोंडारनाथ महाराज यांनी व्यसनमुक्ती क्षेत्रात अत्यंत मोठे आणि समाजासाठी उपयुक्त असे कार्य उभारले आहे. आज समाजात दारू, तंबाखू, सिगारेट आणि इतर व्यसनांमुळे अनेक कुटुंबे उद्ध्वस्त होत आहेत, कुटुंबातील सुख-शांती नष्ट होत आहे आणि अनेकांचे आरोग्य बिघडत आहे. अशा व्यसनाधीन लोकांना योग्य मार्गावर आणण्यासाठी महाराजांनी समुपदेशन, साधना, नामस्मरण, आयुर्वेदिक उपचार आणि मानसिक आधार यांच्या माध्यमातून व्यसनमुक्तीचे कार्य सुरू केले.
त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे अनेक व्यसनाधीन लोकांनी व्यसन सोडून नवे जीवन सुरू केले आहे. केवळ व्यसन सोडणे नव्हे, तर चांगले विचार, चांगली जीवनशैली, कुटुंबाशी प्रेमाने राहणे आणि समाजात चांगला माणूस म्हणून जगणे हा संस्कारही दिला जातो. आजही अनेक जण व्यसन सोडून चांगल्या मार्गावर येत आहेत आणि आनंदी जीवन जगत आहेत, हीच त्यांच्या कार्याची खरी यशोगाथा आहे
गरजू कुटुंबातील मुलींना दत्तक घेऊन त्यांचे संगोपन, शिक्षण आणि विवाह करण्याचे कार्य ते निस्वार्थ भावनेने पार पाडतात. त्यांच्या या कार्यातून खऱ्या अर्थाने “सेवा हीच साधना” या तत्त्वाचा प्रत्यय येतो.
श्री क्षेत्र मवेशी येथील धन्वंतरी मंदिरात दर गुरुवारी अखंड किर्तन सेवा, महाआरती आणि अन्नप्रसादाचे आयोजन केले जाते. या माध्यमातून ते भक्ती, अध्यात्म आणि समाज एकत्र आणण्याचे कार्य करतात.
याशिवाय, नवीन किर्तनकार आणि वारकरी शिक्षण संस्थांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देत ते नव्या पिढीला संधी, दिशा आणि संस्कार देतात. त्यांच्या कार्यामुळे अनेक तरुणांना अध्यात्माच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा मिळत आहे.
त्यांची एकच साधी पण महान इच्छा आहे — प्रत्येक गावातील मंदिरात दररोज आरती व्हावी आणि पुढील पिढीला हिंदू धर्माचे ज्ञान मिळावे. ही इच्छा केवळ त्यांची नाही, तर आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.
आजच्या वेगवान आणि बदलत्या काळात, अशा व्यक्तिमत्त्वांची गरज अधिक आहे, जी आपल्याला आपल्या संस्कृतीची, मूल्यांची आणि सेवाभावाची जाणीव करून देतात.
चला, आपण सर्व मिळून हा संकल्प करूया — धर्म, सेवा आणि संस्कार यांचा दीप सदैव प्रज्वलित ठेवण्याचा.
